शिक्षण जाहीरनामा

शिक्षणव्यवस्थेतील समस्या मला बऱ्याच काळापासून दिसत आल्या आहेत—स्वतःच्या अनुभवांतून, आकडेवारीतून, विविध परिसरांत आणि पिढ्यांत पुन्हा दिसणाऱ्या आकृतिबंधांतून. हे केवळ वैयक्तिक अनुभवांपुरते नाही. परिणामांत, वर्तनात, प्रोत्साहनांत आणि रचनेत ते दिसते.

मी बदलाचा—खऱ्या परिवर्तनाचा, या व्यवस्थेला आव्हान देण्यासाठी लोकांना एकत्र आणण्याचा—गंभीरपणे विचार साधारण 2017 मध्ये सुरू केला. कोविडपूर्वी. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्रांतीपूर्वी.

तो क्षण एका कारणासाठी रंजक आहे: मार्टिन ल्यूथरने आपले प्रबंध प्रकाशित केल्यानंतर बरोबर 500 वर्षांनी तो येतो. अनेक जण तो काळ प्रतीकात्मक वळण मानतात—मध्ययुगातून बाहेर पडण्याचे संक्रमण. सत्य ठरवण्याचा अधिकार कोणाकडे आहे, एवढेच ल्यूथरने आव्हानित केले नाही; जे आधीपासून सर्वांचे आहे त्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी व्यक्तींना संस्थात्मक मध्यस्थांची गरज का पडावी, हेही विचारले. आज शिकण्याचे स्वतःचे मध्यस्थ आहेत—स्वतःचा पुरोहितवर्ग: शाळा, विद्यापीठे आणि प्रमाणपत्रव्यवस्था, ज्या कोणते मार्ग वैध मानायचे ते ठरवतात. एखादी व्यक्ती तेच साहित्य अभ्यासू शकते, तीच कौशल्ये विकसित करू शकते आणि त्याहून अधिक समजू शकते—तरी संस्थात्मक मान्यतेशिवाय त्याला कथितपणे किंमत नाही. या अर्थाने संस्थात्मक शिक्षण आधुनिक पापमुक्तीपत्रासारखे दिसू लागते: पैसे भरणे आणि हजेरी लावणे यातून वैधता विकत मिळते, समज नव्हे. ही तुलना संरचनात्मक आहे, शब्दशः नाही. अधिक खोल प्रश्न असा: ज्ञान व्यक्तीपर्यंत खरोखर पोहोचले आहे की नाही हे एखाद्या संस्थेने का ठरवावे?

शिक्षण आणि श्रद्धा मुळात एकमेकांच्या विरुद्ध असायला हवी होती. श्रद्धा स्वीकार मागते. शिक्षणाने प्रश्न विचारण्याची, तपासण्याची आणि समजून घेण्याची क्षमता जोपासायला हवी.

आणि तरीही आज एक विरोधाभास दिसतो.

शिक्षण—श्रद्धेची जागा ज्ञानाने घ्यावी यासाठी असलेली व्यवस्था—अनेक अर्थांनी आणखी एक श्रद्धाव्यवस्था बनले आहे.

हे विचित्र वाटते, पण अधिकाधिक खरे होत आहे. विचारांना प्रोत्साहन द्यायला हवी ती व्यवस्था आता अनेकदा सहमतीला बक्षीस देते. अधिकारसत्तेला आव्हान द्यायला हवी ती व्यवस्था स्वतःच क्वचित प्रश्न विचारली जाणारी अधिकारसत्ता बनली आहे. ही केवळ भावना नाही—लोकांच्या शिकण्यात ते दिसते: समजण्यासाठी नव्हे, परीक्षा उत्तीर्ण होण्यासाठी; विचार करण्यासाठी नव्हे, पुन्हा सांगण्यासाठी.

पाचशे वर्षांनंतर आपण पुन्हा त्याच समस्येसमोर आहोत. फक्त रूप बदलले आहे. आधी तो धर्म होता. आता आपण त्याला शिक्षण म्हणतो. पण रचना परिचित आहे: ज्ञानाऐवजी श्रद्धा, विश्लेषणाऐवजी अधिकारसत्ता, समजुतीऐवजी स्वीकार. आणि ही समस्या आता दुर्लक्ष करण्यासारखी नाही.

समजुतीची तपासणी होण्यापूर्वी संस्थात्मक मान्यतेवर विश्वास ठेवला जातो, तेव्हा ती श्रद्धाव्यवस्था बनते: प्रमाणपत्र बुद्धिमत्तेचा पुरावा मानले जाते, तर मान्य मार्गाबाहेरचे अगदी तसेच शिकणे कमी वैध मानले जाते. संस्था एकमेकींना मान्यता देतात आणि त्या मान्यतेलाच ज्ञानाचा पुरावा समजले जाते.

एखादी संस्था साक्षी आहे म्हणून शिकणे खरे ठरत नाही. संस्था प्रमाणित करते म्हणून ज्ञान सत्य होत नाही. आणि व्यवस्था एखाद्याला सुशिक्षित म्हणण्याची परवानगी देते म्हणून ती व्यक्ती बुद्धिमान होत नाही.

एखाद्याच्या शिकण्याला दिशा देणे आणि त्याला मान्यता द्यायची की नाही यावर अधिकार सांगणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत. शिक्षक आणि मार्गदर्शकांनी समजुतीला आधार द्यावा, तिच्या वैधतेचे द्वारपाल बनू नये.

व्यवस्था स्वतःचे खरे रूप दाखवत नाही, यामुळे परिस्थिती आणखी बिघडते. ती स्वतःला मुक्ती म्हणून सादर करते. ती ज्ञान, विकास, संधी, प्रतिष्ठा, सामाजिक उन्नती, बुद्धिमत्ता आणि यशाचे वचन देते. तरुणांना सांगते की ठरवलेला मार्ग पाळला, दबाव सहन केला, प्रमाणपत्रे गोळा केली आणि पुरेशी वर्षे त्यागली, तर त्यांना प्रावीण्य, स्थैर्य आणि अर्थाचे बक्षीस मिळेल.

पण हे वचन अधिकाधिक खोटे ठरत आहे.

ही केवळ अकार्यक्षमता नाही. ही फसवणूक आहे.

येथील खोल आकृतिबंध केवळ शैक्षणिक अपयशाचा नाही—तो आदर्शलोकवादी विचारांचा आहे. समाज वारंवार अशा व्यवस्था उभ्या करतात ज्या सिद्धांतात नैतिकदृष्ट्या सुंदर दिसतात. त्या तर्कसंगत, आवश्यक, सुसंस्कृत करणाऱ्या आणि मानवी म्हणून मांडल्या जातात. कागदावर त्या सुव्यवस्था आणि सुधारणेचे वचन देतात. प्रत्यक्षात त्या ताठर रचना बनतात ज्या अनुरूपता मागतात, वेगळेपणा दडपतात आणि ज्या परिणामांचा दावा करतात त्यांच्यापासून अधिकाधिक दूर जातात.

मध्ययुगात धर्माने नैतिक सत्य, सुव्यवस्था आणि मोक्षाचे वचन दिले. व्यवहारात त्याने अनेकदा उलट घडवले: भीती, उतरंड, दडपशाही, हिंसा आणि दुःख. वचन आणि परिणाम केवळ वेगळे नव्हते—ते परस्परविरुद्ध होते.

त्यानंतर साम्यवादासारखे राजकीय आदर्शलोक आले. त्याच्या आदर्श स्वरूपात समानता, न्याय, मुक्ती आणि सर्वांसाठी चांगल्या जगाचे वचन होते—खरा आदर्शलोक. पण ताठर व्यवस्था म्हणून लादल्यावर त्याने समानता निर्माण केली नाही. त्याने भीती, सक्ती, दुःख आणि यापूर्वी कधीही न पाहिलेल्या प्रमाणात सामूहिक मृत्यू घडवले. त्याने आदर्शलोकाचे वचन दिले आणि आपत्ती दिली.

आणि आता आपल्याकडे शिक्षण आहे.

ते ज्ञान, समज आणि विकासाचे वचन देते. पण प्रत्यक्षात अनेकदा ज्ञानाऐवजी श्रद्धा, विचारांऐवजी आज्ञापालन, वाढीऐवजी तणाव आणि बौद्धिक स्वातंत्र्याऐवजी भावनिक दबाव निर्माण करते. ते स्पष्टतेचे वचन देते पण गोंधळ निर्माण करते; विकासाचे वचन देते पण चिंता निर्माण करते; ज्ञानाचे वचन देते पण अभिसंधानातून घडलेली श्रद्धा निर्माण करते.

पुन्हा तोच आकृतिबंध.

व्यवस्थात्मक दृष्टिकोनातून हे अपघाती नाही. योग्य उत्तरे, वेग, पाठांतर आणि सहमती यांसाठी विद्यार्थ्यांना बक्षिसे मिळतात, तर वेगळेपणा, अनिश्चितता आणि स्वतंत्र विचारांसाठी शिक्षा मिळते. कालांतराने यातून वर्तन घडते. विद्यार्थी उत्तीर्ण व्हायला शिकतात, समजून घ्यायला नाही; कामगिरी करायला शिकतात, विचार करायला नाही; आज्ञा पाळायला शिकतात, प्रश्न विचारायला नाही.

त्या टप्प्यावर त्याला मूळ अर्थाने शिक्षण म्हणणे कठीण होते.

ते संरचित वर्तनात्मक अभिसंधानासारखे दिसू लागते: बक्षीस, शिक्षा, पुनरावृत्ती, आज्ञापालन. अनेक अर्थांनी ते स्वतंत्र मानवी विचारांच्या विकासापेक्षा प्राण्यांना दिल्या जाणाऱ्या प्रशिक्षणाच्या अधिक जवळ वाटू लागते.

आणि ही प्रक्रिया लवकर सुरू होते. शाळा केवळ शिकण्याची ठिकाणे नाहीत—त्या नियंत्रित सामाजिक परिसर आहेत जिथे उतरंडी बनतात, शिक्के मारले जातात आणि दर्जा लादला जातो. कसे वागावे, कसे बोलावे, लक्ष्य होणे कसे टाळावे आणि मिसळून कसे राहावे हे विद्यार्थी पटकन शिकतात. छळ ही व्यवस्थेतील दुर्मिळ चूक नाही; तो रचनेतूनच वारंवार घडणारा परिणाम आहे. विद्यापीठात पोहोचेपर्यंत हे आकृतिबंध व्यक्तींच्या मनात खोलवर रुजलेले असतात.

त्याच वेळी शिक्षण शिकण्याच्या पलीकडे जाऊन वर्गीकरणाचे साधन बनते. पदव्या, प्रमाणपत्रे आणि संस्थात्मक मान्यता कोणावर विश्वास ठेवायचा, कोणाला नोकरी द्यायची, कोणाचा आदर करायचा आणि कोणाला दुर्लक्षित करायचे हे ठरवू लागतात. आधुनिक जातिसदृश रचना उदयाला येते—काही प्रमाणात कायद्याने लागू केलेली आणि संस्थात्मक व्यवस्था व सामाजिक अपेक्षांनी अधिकच बळकट केलेली. लोक लवकरच व्यवस्थेच्या आतले आणि बाहेरचे असे विभागले जातात.

आणि व्यक्ती बाहेर पडतात—स्वतंत्रपणे शिकण्याचा प्रयत्न करतात—तेव्हा त्यांना बक्षीस मिळत नाही. त्यांना अनेकदा नाकारले जाते, वगळले जाते किंवा थेट भेदभावाला सामोरे जावे लागते. त्यांना काय येते यामुळे नव्हे, तर त्यांनी मान्य मार्ग पाळला नाही म्हणून.

ही गुणवत्ता नाही. हे पूर्ववर्गीकरण आहे.

शिक्षण हा स्वातंत्र्याचा मार्ग आहे असे तरुणांना सांगितले जाते, पण अनेक जण भीतीपोटी त्यात येतात: बहिष्काराची भीती, शिक्का बसण्याची भीती, मागे पडण्याची भीती. भीती सहभागाचे इंजिन बनते. आणि स्वतंत्र माणसे घडवण्याचा दावा करणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीसाठी भीती हा वाईट पाया आहे.

मग व्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी असलेला विरोधाभास समोर येतो. जीवनासाठी तयार केले जात असल्याचे लोकांना सांगितले जाते, पण अनेक जण तयारीशिवाय बाहेर पडतात. शिक्षित केले जात असल्याचे सांगितले जाते, पण त्यांच्या शिकण्याचा मोठा भाग समजण्याऐवजी उत्तीर्ण कसे व्हावे याबद्दल असतो. विकास होत असल्याचे सांगितले जाते, पण त्याऐवजी अनेकांना दीर्घकालीन तणाव, दबाव आणि भावनिक अस्थैर्य अनुभवावे लागते.

विकासाच्या जागेत प्रवेश करत असल्याचे विद्यार्थ्यांना सांगितले जाते, पण अनेकांना अपमान, अनुरूपतेचा दबाव आणि चिंता अनुभवावी लागते. शाळा आत्मविश्वास वाढवते असे सांगितले जाते, पण ती अनेकदा भीती वाढवते. विद्यापीठ बौद्धिक स्वातंत्र्याचे प्रतीक आहे असे सांगितले जाते, पण टिकून राहणे व्यवस्थेला प्रश्न विचारण्यापेक्षा ती कशी चालते हे समजण्यावर अधिक अवलंबून असते.

हा विकास नाही. हे अभिसंधान आहे.

व्यवस्थेच्या कमकुवत परिणामांचे समर्थन करणे कठीण झाले की ती आपला बचाव बदलते. शिक्षण कधीही मुख्यतः शिकवलेल्या ज्ञानाबद्दल नव्हते, तर लोकांना स्वतंत्रपणे शिकायला शिकवण्याबद्दल होते, असे ती सांगते. पण स्वतंत्र शिक्षण हाच खरा परिणाम असेल, तर स्वतंत्रपणे शिकणारे हे यशाचा सर्वांत स्पष्ट पुरावा मानले पाहिजेत.

त्याऐवजी, संस्थात्मक मान्यता नसल्याने स्वतंत्रपणे शिकणाऱ्यांना अनेकदा नाकारले किंवा वगळले जाते. व्यवस्था स्वतंत्र शिक्षणाचे अंतर्गत परिणाम म्हणून कौतुक करते, पण बाहेरचा मार्ग म्हणून त्याला शिक्षा करते. लोकांना स्वतः शिकायला शिकवण्याचा दावा करते आणि नंतर स्वतःच्या सहभागाशिवाय झालेल्या त्या शिक्षणाला मान्यता देण्यास नकार देते. ती शिकण्याचे संरक्षण करत नाही; ती प्राधिकरणाचे संरक्षण करते.

आणि तरीही ती टिकते.

ती कार्यरत आहे म्हणून नाही, तर ती कार्यरत नाही हे मान्य करण्यासाठी लोक तिच्यात फार गुंतलेले आहेत म्हणून. खूप वेळ त्यागला गेला आहे, खूप पैसे खर्च झाले आहेत, खूप ओळख तिच्याभोवती घडली आहे. व्यवस्थेला प्रश्न विचारणे म्हणजे अनेकांनी ज्यावर आपले आयुष्य उभारले त्या रचनेला प्रश्न विचारणे. म्हणून तिचे संरक्षण, पुनरावर्तन आणि समर्थन चालू राहते—वास्तव तिचा विरोध करत असतानाही.

कारण अपयश मान्य करण्यासाठी अधिक खोल गोष्टीला सामोरे जावे लागेल: दिलेले वचन पूर्ण झाले नाही.

म्हणूनच टीकेला विरोध होतो. म्हणूनच विरोधाभास सहन केले जातात. म्हणूनच खोटी वचने चालू राहतात.

ही व्यवस्था जुन्या जगासाठी घडली होती—संगणक, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि माहितीच्या तात्काळ उपलब्धतेच्या खूप आधी—पण आजही ती त्या पूर्वकाळातील अनेक गृहीतके, रचना आणि मर्यादा घेऊन वापरली जाते.

आणि आता तंत्रज्ञान हे विरोधाभास दुर्लक्षित करणे अशक्य करत आहे. ज्ञान आता दुर्मिळ नाही—ते सर्वत्र आहे. आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे शिकणे व्यक्तिनुरूप, अनुकूलनशील आणि निरंतर होते. मक्तेदारी संपली आहे.

म्हणून प्रश्न अटळ होतो: शिक्षण खरोखर ज्ञान, समज आणि विकासाबद्दल असेल, तर व्यवस्था नियंत्रण, चाळणी आणि आज्ञाधारकपणावर इतकी अवलंबून का आहे? ती स्पष्टतेऐवजी चिंता, आत्मविश्वासाऐवजी कर्ज आणि स्वावलंबनाऐवजी अवलंबित्व का निर्माण करते?

विकासाचे वचन देणारी गोष्ट इतक्या वेळा व्यवस्थापित शरणागतीसारखी का वाटते?

ही छोटी त्रुटी नाही. हे संरचनात्मक अपयश आहे.

आणि वास्तवापेक्षा वचनावर, सत्यापेक्षा श्रद्धेवर आणि समजुतीपेक्षा अधिकारसत्तेवर अवलंबून असलेल्या आधीच्या प्रत्येक व्यवस्थेप्रमाणे—हिलाही प्रश्न विचारले पाहिजेत.

कारण एखादी व्यवस्था परिणामांऐवजी श्रद्धेवर टिकू लागली की ती केवळ सदोष राहत नाही.

ती धोकादायक बनते.

पुढे दिलेली तक्रारींची यादी नाही.

प्रत्यक्षात कार्यरत असलेल्या व्यवस्थेचे ते संरचनात्मक विश्लेषण आहे.

ती काय वचन देते त्याचे नव्हे—ती काय निर्माण करते त्याचे.