ਸਿੱਖਿਆ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ

ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਹਨ—ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬੇ ਰਾਹੀਂ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਹੌਲਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਿਆਂ, ਵਿਹਾਰ, ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂ 2017 ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ—ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਬਦਲਾਅ ਬਾਰੇ, ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ—ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੋਵਿਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। AI ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।

ਉਹ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ: ਇਹ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਥੀਸਿਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਠੀਕ 500 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮੋੜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ। ਲੂਥਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸ ਕੋਲ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚੋਲੇ ਹਨ—ਆਪਣਾ ਪਾਦਰੀ ਵਰਗ: ਸਕੂਲ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਜੋ ਤੈਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਪ-ਮੁਆਫ਼ੀ ਪੱਤਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਖ਼ਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਮਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਢਾਂਚਾਗਤ ਹੈ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ: ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਇਹ ਕਿਉਂ ਤੈਅ ਕਰੇ ਕਿ ਗਿਆਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ, ਜਾਂਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖਿਆ—ਉਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ—ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਇਹ ਬੇਤੁਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਸੋਚਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਅਜਿਹਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਘੱਟ ਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ; ਸੋਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਦੁਹਰਾਉਣ ਲਈ।

ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਉਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਧਰਮ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਢਾਂਚਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਮਝ ਦੀ ਥਾਂ ਸਵੀਕਾਰਤਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਹੋਰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਦੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਰਾਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਏ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖਣਾ ਇਸ ਲਈ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਉਸ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਣ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਾੜਾ ਇਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਜੋ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਵਿਕਾਸ, ਮੌਕੇ, ਮਾਣ, ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਨਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ, ਦਬਾਅ ਸਹਿਣ, ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬਲੀਅਤ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇਗਾ।

ਪਰ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਹੱਦ ਤੱਕ ਝੂਠਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਧੋਖਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਡੂੰਘਾ ਰੁਝਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਲੋਕੀ ਸੋਚ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਮਾਜ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ, ਜ਼ਰੂਰੀ, ਸਭਿਅਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਠੋਰ ਢਾਂਚੇ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਨੁਰੂਪਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਸੱਚ, ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਅਕਸਰ ਉਲਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ: ਡਰ, ਦਰਜਾਬੰਦੀ, ਦਮਨ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ। ਵਾਅਦਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ—ਉਹ ਉਲਟ ਸਨ।

ਫਿਰ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਵਰਗੇ ਸਿਆਸੀ ਆਦਰਸ਼ਲੋਕ ਆਏ। ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਬਰਾਬਰੀ, ਇਨਸਾਫ਼, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ—ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਆਦਰਸ਼ਲੋਕ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਬਰਾਬਰੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਡਰ, ਜ਼ਬਰ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਮੌਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦਿੱਤੀ।

ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਕਸਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸੋਚਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਕਮ-ਪਾਲਣਾ, ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੁਬੰਧਨ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਮੁੜ ਉਹੀ ਰੁਝਾਨ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਜੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਵਾਬਾਂ, ਤੇਜ਼ੀ, ਰੱਟੇ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਲਈ ਇਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵੱਖਰੇਪਣ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਾਸ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ; ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ; ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ।

ਉਸ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਕਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਢਾਂਚਾਬੱਧ ਵਿਹਾਰਕ ਅਨੁਬੰਧਨ ਵਰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਇਨਾਮ, ਸਜ਼ਾ, ਦੁਹਰਾਈ, ਹੁਕਮ-ਪਾਲਣਾ। ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਦਿਖਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦਰਜਾਬੰਦੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਠੱਪੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਜਾ ਥੋਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਛੇਤੀ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਣਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਘੁਲਣਾ-ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਧੌਂਸਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਕੋਈ ਦੁਰਲੱਭ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੇ ਵੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਿਗਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੇ, ਕਿਸ ਦਾ ਆਦਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਤੀ-ਵਰਗਾ ਢਾਂਚਾ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਹਰ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਭੇਦਭਾਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ।

ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ, ਠੱਪਾ ਲੱਗਣ ਦਾ ਡਰ, ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ। ਡਰ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਡਰ ਇੱਕ ਮਾੜੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।

ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਉਹ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤਣਾਅ, ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਪਮਾਨ, ਅਨੁਰੂਪਤਾ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਕਸਰ ਡਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੌਧਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਬੰਧਨ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਦਾ ਤਰਕ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਕਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਪਰ ਜੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ, ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰੀ ਰਾਹ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਿੱਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਏ ਉਸ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਲਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਨ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਉਸ ਢਾਂਚੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਹਕੀਕਤ ਇਸ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।

ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਕਾਮੀ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ: ਕਿ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਇਸੇ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਸਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਝੂਠੇ ਵਾਅਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ—ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਤੁਰੰਤ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ—ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਹੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਹੁਣ ਦੁਰਲੱਭ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਛਾਂਟੀ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਨਿਰਭਰ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਹ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਚਿੰਤਾ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਜ਼ਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ?

ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਇੰਨੀ ਵਾਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਧੀਨਤਾ ਵਰਗੀ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਢਾਂਚਾਗਤ ਨਾਕਾਮੀ ਹੈ।

ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹਰ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲੋਂ ਵਾਅਦੇ, ਸੱਚ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਇਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦਾ ਢਾਂਚਾਗਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ।

ਇਹ ਕੀ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਕੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ।